Να ανοίγεις ένα λεύκωμα του Smithsonian, του Εθνικού Μουσείου Αεροναυτικής και Διαστήματος στην Ουάσινγκτον και κάπου ανάμεσα στη Νέα Υόρκη, το Παρίσι και το Τόκιο, να συναντάς τη Λήμνο! Κι όμως, η Λήμνος φιγουράρει, ανάμεσά τους, στο φωτογραφικό λεύκωμα «The Art of the Airport Tower» της Carolyn Russo!
Με δύο πύργους, δύο εποχές και μια ιστορία που άξιζε να την αφηγηθεί κάποιος αλλά ποιος να σκεφτεί να ρίξει τη ματιά τους στους πύργους ελέγχου; Το σκέφτηκε η Αμερικανίδα φωτογράφος Carolyn Russo!
Το λεύκωμα που κρατάω στα χέρια μου είναι ένας καλαίσθητος και επιβλητικός τόμος, ένα έργο το οποίο καταγράφει πύργους ελέγχου από όλον τον κόσμο, εντυπωσιακά μνημεία αρχιτεκτονικής και τεχνολογίας.
Η αμερικανίδα φωτογράφος Carolyn Russo η οποία έχει επιμεληθεί την όλη δουλειά, ταξίδεψε στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, αλλά δεν περιορίστηκε να φωτογραφίσει πύργους μόνο από μεγάλα, ενεργά και διάσημα αεροδρόμια, αναζήτησε και πύργους εγκαταλελειμμένους και ανενεργούς, ίχνη μιας εποχής που πέρασε αλλά άφησε το σημάδι της πάνω τους.
Η ιστορία από την αρχή
Η Carolyn, έφτασε στην Αθήνα για να φωτογραφίσει τον πύργο ελέγχου του παλιού αεροδρομίου στο Ελληνικό, λίγο πριν αυτό κατεδαφιστεί!
Το να συμπεριλαμβάνεται κάτι της χώρας σου σε μια έκδοση του Smithsonian, αποτελεί οπωσδήποτε ένα ασύγκριτα μεγάλο πλεονέκτημα!
Ο Λημνιός και διεθνώς αναγνωρισμένος φωτογράφος, Αλέξανδρος Λαμπροβασίλης, φίλος της Carolyn, της μίλησε για τον τόπο του, τη Λήμνο, για το διττό χαρακτήρα και ρόλο του αεροδρομίου του νησιού και η αφήγηση φάνηκε να την κερδίζει πολύ γρήγορα!
Και από την αφήγηση, στο ταξίδι. Τον Αύγουστο του 2014, η αμερικανίδα φωτογράφος έφτασε στη Λήμνο από την οποία έφυγε τρεις ημέρες αργότερα εντυπωσιασμένη! Και έχοντας μαζί της σε «κλικ» τους δύο πύργους ελέγχου. Τον εγκαταλελειμμένο και του παρόντα χρόνου!
Κι αυτό ακριβώς το ταξίδι, ήταν που έβαλε τη Λήμνο στο ίδιο βιβλίο δίπλα σε πύργους από τη Νέα Υόρκη, το Παρίσι και το Τόκιο!
Εξακολουθώ να ξεφυλλίζω το λεύκωμα! Ογκώδες, στιβαρό, με την αυτοπεποίθηση της γνώσης ότι κουβαλά κάτι περισσότερο από εικόνες! Κουβαλά μια πτυχή της ιστορίας του κόσμου! Το περιεργάζομαι!
Οι φωτογραφίες των πύργων ελέγχου, αυτών των απόκρυφων φυλάκων του ουρανού, λες πως αναπνέουν πάνω στις σελίδες με μια καθαρότητα ανυπέρβλητη!
Η εκτύπωση είναι τόσο ευκρινής που νιώθεις σχεδόν την ψύχρα του μετάλλου, την καμπύλη της αρχιτεκτονικής, τον παλμό μιας μηχανής που επιβλέπει αθόρυβα τους αιθέρες!
Βαρύ λεύκωμα, χωρίς να είναι βαρύγδουπο, ακριβές χωρίς να είναι ψυχρό, κομψό χωρίς να είναι επιτηδευμένο!
Νομίζω πως είναι, ένα είδος atlas του ουρανού, μόνο που είναι φτιαγμένο όχι από χάρτες αλλά από πύργους. Πύργους ελέγχου! Κάθε σελίδα κι ένας πύργος του κόσμου και πίσω από τον καθένα, μια πόλη, ένα τοπίο, μια εποχή και χιλιάδες μικρές αλλά σημαντικές ιστορίες ανθρώπων!
Και κάπου εκεί ανάμεσα και η Λήμνος! Εντυπωσιακό, συγκινητικό, τιμητικό!
Μάλιστα στη δεύτερη σελίδα παρατηρώ αφιέρωση της αμερικανίδας φωτογράφου στον αερολιμενάρχη, Πέτρο Χασάπη.
«Για τον Πέτρο Γ. Χασάπη!
Απόλαυσα πραγματικά τον χρόνο μου στο Αεροδρόμιο της Λήμνου! (δες σελ. 146–147.)
Με τις καλύτερες ευχές,
Carolyn Russo»
Χωρίς να το πολυσκεφτώ, στέλνω μια ηλεκτρονική επιστολή στην κ. Russo με μερικές ερωτήσεις. Λίγες ώρες μετά, λαμβάνω ηλεκτρονικά τις απαντήσεις της!
Δ.Β: Τι ήταν αυτό που σας κινητοποίησε, που σας ενέπνευσε να δημιουργήσετε ένα φωτογραφικό λεύκωμα αφιερωμένο στους πύργους ελέγχου; Ποιο ήταν το κίνητρο ή ο σπινθήρας γι αυτό;
C.R: Ο σπινθήρας για αυτό το έργο προήλθε από ένα ευρύτερο θέμα που υπάρχει σε μεγάλο μέρος της δουλειάς μου: τη μεταμόρφωση του συνηθισμένου.
Πάντα με ενδιέφεραν οι στιγμές όταν κάτι οικείο αποκαλύπτει ξαφνικά έναν απροσδόκητο χαρακτήρα. Αυτό συνέβη για πρώτη φορά με τους πύργους ελέγχου όταν κοίταξα έξω από το παράθυρο ενός αεροπλάνου προς τον παλιό, πλέον ανενεργό πύργο της LaGuardia. Το σκυρόδεμά του και τα κυκλικά παράθυρά του μου θύμισαν ελβετικό τυρί, που έμοιαζε περισσότερο με έργο τέχνης παρά με κομμάτι υποδομής.
Εκείνη η στιγμή με έκανε να συνειδητοποιήσω πόση κρυμμένη προσωπικότητα έχουν αυτοί οι πύργοι και πόσο συχνά δεν το παρατηρούμε!
Από εκεί, η ιδέα για ένα φωτογραφικό βιβλίο αφιερωμένο στους πύργους ελέγχου εξελίχθηκε φυσικά. Το έργο ξεκίνησε με την επιλογή πύργων που ξεχώριζαν όχι μόνο οπτικά αλλά και ιστορικά, ως προς το ύψος, τη δημοφιλία και τη γεωγραφική τους σημασία. 
Η πρόσβαση απαιτούσε συντονισμό με αρχές αεροδρομίων, υπηρεσίες εναέριας κυκλοφορίας και ρυθμιστικές αρχές, και μέσα από αυτές τις επαφές κατάλαβα πόσο διασυνδεδεμένη είναι η παγκόσμια κοινότητα του ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας.
Ανεξάρτητα από χώρα ή κουλτούρα, οι άνθρωποι πίσω από αυτούς τους πύργους μοιράζονται μια κοινή γλώσσα και μια κοινή ευθύνη.
Όταν φωτογράφιζα κάθε πύργο, τον προσέγγιζα σαν να δημιουργούσα ένα πορτρέτο. Άφηνα τον ήλιο να λειτουργεί ως το φως του στούντιο, αποκαλύπτοντας διαφορετικές μορφές και εκφράσεις καθώς μετακινούνταν μέσα στην ημέρα.
Μερικές φορές εστίαζα σε λεπτομέρειες που έμοιαζαν σχεδόν ανθρώπινες, χαρακτηριστικά που έδιναν σε έναν πύργο αίσθηση χαρακτήρα ή στάσης.
Άλλες φορές στρεφόμουν προς την αφαίρεση, αφήνοντας γραμμές, υφές και σιλουέτες να κυριαρχήσουν.
Με ανενεργούς πύργους, που πλέον λειτουργούν ως τοπόσημα, υιοθέτησα μια πιο τεκμηριωτική προσέγγιση. Έμοιαζαν με μάρτυρες της αεροπορικής ιστορίας και ένιωθα πως άξιζε να έχουν τον δικό τους χώρο στο έργο.
Τελικά, αυτό που με ενέπνευσε περισσότερο ήταν το πόσο συμβολικός γινόταν κάθε πύργος όσο περνούσα χρόνο μαζί του. Άρχισα να τους βλέπω ως ουσιαστικά αεροπορικά τεκμήρια, αλλά και ως άγρυπνους φύλακες, δομές που υποδέχονται κουλτούρες χωρίς κρίση, ενορχηστρώνουν τη χορογραφία της πτήσης, καθοδηγούν σαν προστατευτικός γονιός και λειτουργούν ως νοήμονες παρουσίες που κρατούν τους ταξιδιώτες ασφαλείς.
Το βιβλίο έγινε ένας τρόπος να αποκαλύψω αυτή την κρυμμένη καλλιτεχνικότητα, ώστε κι άλλοι να δουν, όπως είδα εγώ, πώς αυτές οι λειτουργικές κατασκευές προβάλλουν μια ισχυρή και ποιητική παρουσία.
Δ.Β: Και η Λήμνος; Πώς κατέληξε να συμπεριληφθεί στις σελίδες αυτού του βιβλίου; Ποια διαδρομή οδήγησε τους πύργους ελέγχου του νησιού να αποτελέσουν μέρος μιας τόσο σημαντικής διεθνούς έκδοσης;
C.R: Οι παλιοί και νέοι πύργοι του αεροδρομίου Ηφαίστου στη Λήμνο εντάχθηκαν στο έργο μέσα από την ίδια διαδρομή που καθοδήγησε πολλούς από τους πύργους που παρουσιάζονται στο βιβλίο! Την ικανότητά τους να φωτίζουν ένα σημαντικό κεφάλαιο στην εξέλιξη της αεροπορικής ιστορίας.
Καθώς εξερευνούσα παλαιότερους πύργους, κατασκευές που δείχνουν την πορεία από τα πρώιμα συστήματα σηματοδότησης με σημαίες, στα φωτεινά πιστόλια και στις σύγχρονες ψηλές κατασκευές που γνωρίζουμε σήμερα, ο παλαιός πύργος της Λήμνου αναδείχθηκε ως ένα ελκυστικό παράδειγμα αυτής της μεταμόρφωσης.
Χτισμένος το 1958 από τη Μονάδα Κατασκευών της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας, ο αρχικός τερματικός σταθμός και ο πύργος υποστήριξαν τόσο στρατιωτικές όσο και πολιτικές επιχειρήσεις για 42 χρόνια πριν ανοίξει ο νέος πενταώροφος πύργος το 2001.
Σήμερα, η τύχη του αρχικού πύργου παραμένει αβέβαιη, τοποθετώντας τον ανάμεσα στους πολλούς ιστορικούς πύργους των οποίων το μέλλον βρίσκεται ανάμεσα στη διατήρηση, την επαναχρησιμοποίηση και την απώλεια.
Και φυσικά, η σύγκριση με την αρχιτεκτονική του νεότερου πύργου αναδεικνύει τις τεχνολογικές αλλαγές και τις διαφορές ανάμεσα σε δύο πολύ συγκεκριμένες εποχές της αεροπορίας.
Επιπλέον, η Λήμνος, με την πλούσια αρχαία ιστορία της, τον μικρό πληθυσμό της και την ήρεμη παρουσία της στο Αιγαίο, πρόσθεσε μια μοναδική διάσταση στη διεθνή αφήγηση του βιβλίου. Προσφέρει προοπτική για την αλλαγή της τεχνολογίας και του σχεδιασμού των πύργων ελέγχου παγκοσμίως, ενώ συνδέει τη συλλογή με την πραγματικότητα ενός τόπου όπου συναντώνται η στρατιωτική και η πολιτική αεροπορία και η τοπική κουλτούρα.
Αλλά η Λήμνος έχει και μια πιο προσωπική σημασία για μένα. Η φιλία μου με τον φωτογράφο και καλλιτέχνη Αλέξανδρο Λαμπροβασίλη και η αφοσιωμένη δουλειά του στην τεκμηρίωση του πρώην αεροδρομίου του Ελληνικού στην Αθήνα έγιναν σημαντικό μέρος του λόγου για τον οποίο το νησί βρέθηκε σε αυτή την έκδοση.
Ο Αλέξανδρος με σύστησε στις αεροπορικές αρχές στην Ελλάδα, ανοίγοντας την πόρτα για αυτή την ευκαιρία. Έχει αφιερωθεί στην αποτύπωση των δομών του Ελληνικού, στην αυθεντική, ακατέργαστη κατάστασή τους, πριν εξαφανιστούν ή χάσουν την αρχιτεκτονική τους ταυτότητα, όπως συνέβη σε τόσα αεροδρόμια στον κόσμο.
Η δουλειά του ευθυγραμμίζεται βαθιά με τη δική μου προσπάθεια να καταγράψω αυτά τα αεροπορικά τεκμήρια όπως πραγματικά είναι: μάρτυρες προηγούμενων εποχών της πτήσης.
Ως φόρο τιμής στο πάθος του και στον ρόλο του στη διατήρηση της μνήμης αυτών των συχνά παραγνωρισμένων κατασκευών, επέλεξα συνειδητά να συμπεριλάβω τον Αλέξανδρο στη φωτογραφία της Λήμνου με τον παλαιότερο πύργο Ηφαίστου, με την πλάτη του στραμμένη προς τον θεατή καθώς φωτογραφίζει τον γηρασμένο πύργο.
Μου φάνηκε σημαντικό να τιμήσω κάποιον που, με τον δικό του τρόπο, προστατεύει την οπτική ιστορία της αεροπορίας στην Ελλάδα.
Η Λήμνος, επομένως, δεν είναι σημαντική μόνο για τη θέση της στην αεροπορική ιστορία αλλά και για τη ανθρώπινη σύνδεση που αντιπροσωπεύει, συνδέοντας την ιστορία του νησιού με το έργο ενός φίλου που έχει αφιερωθεί στο να καταγράφει όσα ο χρόνος και η πρόοδος συχνά αφήνουν πίσω.
Δ.Β: Ποια εντύπωση που σας άφησε η Λήμνος;
C.R: Η Λήμνος σίγουρα μου άφησε μια εντύπωση που έμεινε πολύ μετά τις τρεις ή τέσσερις ημέρες που πέρασα στο νησί. Για μένα, έμοιαζε με ένα κομμάτι παραδείσου!
Οι αρχαιολογικοί χώροι της αρχαίας μυθολογίας, η φύση και η θάλασσα γύρω, και η αίσθηση βαθιάς ιστορίας μέσα στην καθημερινή ζωή δημιούργησαν μια ατμόσφαιρα που ήταν ταυτόχρονα ήρεμη και ισχυρή. Ένα ιδιαίτερο αναμνηστικό, μια πήλινη θεότητα, η Καβήρω, βρίσκεται στο τραπεζάκι του σαλονιού μου και λειτουργεί ως καθημερινή υπενθύμιση του χρόνου μου στη Λήμνο.
Και φυσικά, το φαγητό, η ζεστασιά των ανθρώπων και η αβίαστη φιλοξενία που κάνει την Ελλάδα τόσο αξέχαστη. Ένιωσα πραγματική ευγνωμοσύνη για την ευκαιρία να εξερευνήσω το νησί, τα τοπία του και τους κατοίκους του, καθώς και να συνεργαστώ με τις αρχές του αεροδρομίου.
Η επίσκεψη στη Λήμνο και σε άλλα μέρη της Ελλάδας όσο εργαζόμουν μέσω του Αεροδρομίου της Αθήνας, ήταν ένα αληθινό δώρο.
Μου υπενθύμισε πόσο βαθιά μπορεί ένας τόπος να διαμορφώσει την εμπειρία της φωτογράφισής του και πώς το πνεύμα ενός νησιού, και μιας χώρας, μπορεί να μείνει μαζί σου για πολύ καιρό μετά την αναχώρηση!»
Το φωτογραφικό λεύκωμα του Smithsonian, βρίσκεται στο αεροδρόμιο «Ήφαιστος» της Λήμνου.
* Τις φωτογραφίες για το άρθρο, επιμελήθηκε ο Αλέξανδρος Λαμπροβασίλης.
* Ευχαριστώ θερμά την Carolyn Russo για την γενναιοδωρία της να μοιραστεί μαζί μου τις μνήμες της, οι οποίες έγιναν οι εικόνες του Λευκώματος!
