Τελευταίο «αντίο» στη Μαργαρίτα Παπανδρέου -Συγκίνησαν γιοι και εγγόνια στους επικήδειους: Η μάνα μας αγάπησε βαθιά την Ελλάδα και αγωνίστηκε γι’ αυτήν

Η πολιτική κηδεία της πραγματοποιήθηκε στο Α' Νεκροταφείο.

 

Την κυβέρνηση εκπροσώπησε στην κηδεία ο υπουργός Εσωτερικών, Θόδωρος Λιβάνιος.

 

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου απεβίωσε την παρασμένη Παρασκευή, 18 Σεπτεμβρίου, σε ηλικία 103 ετών. Υπήρξε συγγραφέας, ακτιβίστρια και συνδέθηκε με το ελληνικό γυναικείο κίνημα.

 

Στον αποχαιρετισμό του στη μητέρα του, ο Γιώργος Παπανδρέου είπε πως μπορεί να μην ήταν Ελληνίδα, όμως «έγινε, αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι' αυτήν».

 

Ο επικήδειος:

 

«Καλημέρα σε όλες και όλους.

 

Εκ μέρους όλης της οικογένειάς μας, σας ευχαριστώ θερμά που είστε σήμερα εδώ.

 

Η μάνα μας, η Μαργαρίτα, δεν γεννήθηκε Ελληνίδα. Έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι’ αυτήν.

 

Πάνω απ’ όλα, συνδέθηκε με τις Ελληνίδες, που την υιοθέτησαν, την αγκάλιασαν και στάθηκαν δίπλα της στους κοινούς αγώνες για την ισότητα, την αξιοπρέπεια, την απελευθέρωση και την ειρήνη.

 

Αν μας παρακολουθεί σήμερα, είμαι βέβαιος πως χαμογελά. Για τη συγκινητική συμπαράσταση προς την οικογένειά μας και για τα τόσα μηνύματα αγάπης και σεβασμού προς την ίδια και τους αγώνες της.

 

Μηνύματα από την Ελλάδα και από όλον τον κόσμο, ιδιαίτερα από τις γυναίκες στην Κύπρο, την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή, με τις οποίες πορεύτηκε για την ειρήνη.

 

Σε αυτή τη λιτή τελετή, όπως η ίδια θα ήθελε, θα ακούσουμε δύο λόγια από μέλη της οικογένειάς μας και από ανθρώπους που αγωνίστηκαν μαζί της.

 

Θα ήθελα να καλέσω πρώτα, εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ, την Άννα Διαμαντοπούλου και στη συνέχεια τη στενή της φίλη και συνοδοιπόρο, Φωτεινή Σιανού.

 

Σας ευχαριστώ που είστε μαζί μας για να αποχαιρετήσουμε τη Μαργαρίτα μας».

 

 

Κώστας Σκανδαλίδης

Ο συγκινητικός επικήδειος του Νίκου Παπανδρέου με προσωπικές ιστορίες

Ιδιαίτερα συγκινητικός ήταν ο αποχαιρετισμός του Νίκου Παπανδρέου, ο οποίος στον επικήδειό του έκανε αναφορά σε προσωπικές στιγμές με τη μητέρα του.

 

 

«Μαργαρίτα μου, έτσι σε έλεγα από μικρός, πόσα δεν περάσαμε μαζί...

Το βράδυ της χούντας, θυμάμαι πώς κυνήγησες το στρατιωτικό φορτηγό στο οποίο είχαν βάλει τον Ανδρέα. Ξυπόλυτη, χωρίς την αίσθηση ότι πατούσες σπασμένα γυαλιά.

 

Ήσουν σίγουρη ότι τον πήγαιναν για εκτέλεση.

 

Τότε σου έπιασα το χέρι. Ήμουν μόλις δέκα, και σου είπα μην το κυνηγάς, θα ζήσει. Ηρέμησες και γυρίσαμε σπίτι. Περιέργως, μου εκμυστηρεύτηκες πολλά χρόνια αργότερα, ότι με είχες πιστέψει. Μάλλον από τότε ξεκίνησε η ιδιαίτερη σχέση που είχαμε, μητέρας και γιου.

 

Σε ακολουθούσε μια άσβεστη νεότητα που ξεκινούσε από το μυαλό σου και κατέληγε στην καρδιά σου.

 

Πόσες φορές δεν ερχόμασταν όλοι μας για πολιτικές και προσωπικές συμβουλές; Ήσουν μια γαλήνη στη φουρτούνα.

 

 Δεν στο έχω πει ποτέ, αλλά τώρα πρέπει: Μια προσωπική κουβέντα σου με επηρέασε βαθιά. Ήταν αρχές της δεκαετίας του 2000. Με βρήκες στον καναπέ, αμίλητο και κατσουφιασμένο. Με ταλαιπωρούσε ένας επίπονος χωρισμός.

«Στην επόμενή σου σχέση», μου είπες, «να το κλείσεις το μαγαζί. Να μην υπάρξει μεθεπόμενη. Ο κάθε χωρισμός πονάει, βασανίζει, δημιουργεί ενοχές. Ο χωρισμός παίρνει κι ένα κομμάτι από την ψυχή σου.

Πόσα κομμάτια θα κόψεις ακόμη;

 

Αν συνεχίσεις έτσι, δεν θα σου μείνει τίποτα.

 

Σοφή κουβέντα.

 

Η επόμενη σχέση οδήγησε στον γάμο μου με την Αλεξία. Η νύφη που σε αγκάλιασε σφιχτά - άλλωστε γνώριζες το ιδιαίτερό της φως από τότε που ήταν μικρό κορίτσι.

 

Έσμιξαν έτσι δύο κουλτούρες: η θερμή Ελληνίδα με το μπρίο και τη φασαρία και η κάπως αποστασιοποιημένη Αμερικανίδα με το χιούμορ και τη σοφία. Τελειώνω.

 

Λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα, είχαμε καθίσει στο σαλόνι στο Καστρί. Είχες βάλει κάντρι μουσική. Και συγκεκριμένα, την Ντόλι Πάρτον που ήταν αγαπημένη σου.

 

Όταν έφευγα, γύρισα στιγμιαία να δω πώς ήσουν, εκεί που σε άφηνα.

 

Και ξαφνιάστηκα.

 

Είχες σηκωθεί και χόρευες.

 

Μόνη σου.

 

Ίσως έτσι πολεμούσες όλα όσα σε βασάνιζαν.

 

Ίσως φανταζόσουν ότι χόρευες ακόμη με τον Ανδρέα, που τον είχες ερωτευτεί στη μακρινή Αμερική, την πρώτη φορά που χορέψατε μαζί, στα τέλη της μυθικής δεκαετίας του 1940.

 

Αύριο θα σε σκορπίσουμε στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου. Ο τελευταίος σου χορός - τα κύματα.

 

Goodbye, dear Margaret.

Rest in peace»

 

Η κόρη του Γ. Παπανδρέου, που πήρε το όνομα της γιαγιάς της, Μαργαρίτας, είπε κι αυτή το δικό της «αντίο» μιλώντας για τον χαρακτήρα που γνώρισε.

 

«Αγαπημένη μου γιαγιά, our yiayia,

 

Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και για τα δικαιώματα των γυναικών. Ένας αγώνας που παραμένει σήμερα επίκαιρος όσο ποτέ. Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη.

 

Για μένα ήσουν η γιαγιά μου, δυναμική και ευαίσθητη

Με ρωτούσες για τη δουλειά μου και αν είμαι ευτυχισμένη. Δεν ήσουν η κλασική γιαγιά. Ήσουν μια γιαγιά που μας παρακινούσε να αμφισβητούμε, να αναρωτιόμαστε, να σκεφτόμαστε, να εξελισσόμαστε. Και πάνω απ’ όλα, να χορεύουμε.

 

Η αγαπημένη σου γιορτή ήταν η Ημέρα των Ευχαριστιών.

Χαιρόσουν να μας έχεις όλους μαζί. Θυμάμαι τα μεγάλα τραπέζια, που κρατούσαν ώρες, με συζητήσεις για την πολιτική και τις κοινωνικές αδικίες, αλλά και με χιούμορ και γέλια. Και στο τέλος, χορός.

 

Αγαπούσες τη θάλασσα όσο τίποτα. Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday - μια γυναίκα που, μέσα από τη φωνή της, τολμούσε να ακουστεί σε έναν κόσμο που συχνά ήθελε τις γυναίκες σιωπηλές. Κι εγώ θα ακούω το "I’ll Be Seeing You" και θα σε θυμάμαι. Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες.

Σ’ αγαπώ».

 

Ο Κωστής Κατσανέβας, εγγονός της Μαργαρίτας Παπανδρέου, ανέφερε στον επικήδειό του:

 

«Θέλω να σας περιγράψω πώς είναι να μοιράζεσαι μια τόσο προσωπική στιγμή με όλη την Ελλάδα.

 

Βρίσκεσαι σε επαγγελματική συνάντηση, φοράς το κουστούμι σου. Περιμένεις ένα τηλεφώνημα που ελπίζεις να μην έρθει ποτέ.

 

Μέχρι στιγμής όλα κυλάνε κανονικά. Χτυπάει το τηλέφωνο και βυθίζεται η καρδιά σου, σαν να σε χτύπησε βράχος ολόκληρος στο στέρνο. Το σηκώνεις και είναι η μητέρα σου. Δεν μπορεί να μιλήσει.

 

Την ακούς μόνο να κλαίει, και καταλαβαίνεις. Της λες ψιθυριστά «σ' αγαπώ». Ως εδώ, όλα είναι όπως θα τα ζούσε ο καθένας. Έτσι είναι η ζωή, χάνουμε τους ανθρώπους μας. Ξέρεις όμως ότι σε λίγα λεπτά θα χτυπήσουν και τα δικά τους τηλέφωνα, με μια παρόμοια ειδοποίηση. Και πράγματι, πριν προλάβεις να καθαρίσεις το μυαλό σου για να πεις δύο κενά λόγια, χτυπάνε τα κινητά γύρω σου.

 

Η δική τους εμπειρία όμως είναι αρκετά διαφορετική. Δεν σηκώνουν το τηλέφωνο για να ακούσουν τη λατρεμένη τους μητέρα να κλαίει. Δεν ζαλίζονται από τον χαμό δικού τους ανθρώπου.

 

Πήρατε όλοι την ίδια ειδοποίηση, μοιραστήκατε την ίδια πληροφορία, για το ίδιο πρόσωπο ουσιαστικά ταυτόχρονα… αλλά σε εκείνο το δωμάτιο εσύ πονάς. Μόλις σου δίνεται η ευκαιρία, σηκώνεσαι να φύγεις. Συλλυπητήρια. Ευχαριστώ.

 

Μέχρι να φτάσεις στο αυτοκίνητο σε σταματάνε πέντε φορές. Κάποιους τους γνωρίζεις άλλους όχι. Καλοπροαίρετα, θέλουν να σε συλλυπηθούν. Εσύ όμως δεν αντέχεις, σπαρταράει η καρδούλα σου να φτάσεις στον άνθρωπό σου. Εκείνες τις στιγμές δεν θέλεις να τις μοιραστείς με κανέναν, σίγουρα όχι με αγνώστους. Είναι δικές σου, είναι προσωπικές, κι όμως πρέπει να το παίξεις δυνατός γιατί όλοι ξέρουν. Είναι στιγμές που θα θυμάσαι σε όλη σου τη ζωή, και μέσα τους βρίσκονται άγνωστα πρόσωπα, ανάμεσα σε εσένα και τον αποχαιρετισμό του ανθρώπου σου.

 

Το κινητό χτυπάει ασταμάτητα. Ανοίγεις το ραδιόφωνο και έχει αφιέρωμα στον θανόντα, στον άνθρωπό σου. Δεν έχεις προλάβει να επεξεργαστείς τι ήταν και τι σημαίνει ο άνθρωπός σου, κι εκείνοι απαγγέλλουν με σιγουριά. Ήταν αυτό, ήταν εκείνο. Ένας λέει: «Γιατί μιλάμε για έναν άνθρωπο 103 ετών, ενώ χάνονται μικρά παιδιά;» Σκέφτεσαι, ναι, σταματήστε τότε.

 

Γελάς λίγο. Κλείνεις το ραδιόφωνο. Αυτή ήταν η δική μου εμπειρία εχθές. Όλη την υπόλοιπη ημέρα άκουγα ποια ήταν η Μαργαρίτα. Ναι, ήταν ακτιβίστρια και μαχήτρια για τα δικαιώματα των γυναικών. Ναι, αν δεν ήταν εκείνη η γυναίκα, θα παρέμενε πολίτης δεύτερης κατηγορίας για πολλά χρόνια ακόμα. Ήταν μεγάλη. Ήταν ψηλή. Είχε πάθος και δεν την χώραγε οποιαδήποτε δωμάτιο στο οποίο βρισκόταν.

 

Θα αφήσω τους πολιτικούς να σας πουν για τον συμβολισμό και την πολιτική της διάσταση. Ό,τι κ αν σας πουν, ήταν πολλά περισσότερο. Ήταν μητέρα. Ήταν άνθρωπος, σαν κι εμένα, σαν κι εσάς. Ήταν η γιαγιά μου. Η γιαγιά μου η Μαργαρίτα ήταν η διοργανώτρια και ο συνδετικός κρίκος της οικογένειας. Το σημείο αναφοράς όλων μας. Οργάνωνε τα οικογενειακά μας δείπνα λες και ήταν τοπική οργάνωση της ΕΓΕ. Καθόμασταν στο τραπέζι, έλεγε «έχω μια ανακοίνωση», σηκωνόταν και αυτοσαρκαζόταν.

 

Ο θείος ο Ανδρέας, το μεγαλύτερο πειραχτήρι που έχετε γνωρίσει, την πείραζε με έναν τρόπο τόσο δικό τους, τόσο αληθινό και πεθαίναμε όλοι στα γέλια.

 

Μιλούσαμε για την επικαιρότητα και τα πολιτικά, και είχε τέτοια κρίση. Ξέρετε, πολύς κόσμος νομίζει ότι επειδή έχει πολιτική γνώμη έχει και πολιτική κρίση. Από τη γιαγιά έμαθα ότι τα δύο διαφέρουν.

 

Και την ίδια κρίση την είχε για εμάς. Δεν χρειαζόταν να της πεις τίποτα. Σε κοίταζε και ήξερε ποιος ήταν ερωτευμένος, ποιος αγχωμένος, ποιος ήθελε τι… Βλέπετε, ήμασταν μια οικογένεια σε ένα τραπέζι, όπως κάθε άλλη. Κοροϊδευόμασταν, λέγαμε τα προσωπικά μας, τις σχέσεις μας, τα άγχη μας, και τσακωνόμασταν. Ήταν ό,τι πιο όμορφο, ήταν δικό μας. Σήμερα αναρωτιέμαι ποιος θα μας οργανώνει τα οικογενειακά τραπέζια.

 

Σε κάθε άλλο σπίτι, όταν αδειάζει αυτή η καρέκλα, το μαθαίνουν οι συγγενείς και η γειτονιά. Στο δικό μας, το έμαθε όλη η Ελλάδα, μέσα σε λίγα λεπτά, με μια ειδοποίηση στο κινητό. Αυτό σημαίνει να μοιράζεσαι τη γιαγιά σου με μια ολόκληρη χώρα. Δεν παραπονιέμαι. Τη μοιραζόμασταν μαζί σας από πάντα. Και το ότι είστε σήμερα τόσοι εδώ μας δείχνει πόσους άγγιξε. Ένα κομμάτι της όμως δεν χώρεσε ποτέ σε ειδοποίηση ούτε σε αφιέρωμα ούτε στα λεγόμενα των πολιτικών. Αυτό το κομμάτι το κρατάω για μένα. Και πάει κάπως έτσι… Τη γιαγιά μου την έλεγαν Μαργαρίτα. Είχε το όνομα ενός λουλουδιού. Ενός λουλουδιού που, στα δικά μου μάτια, δεν έχασε ποτέ τα πέταλά του. Μόνο σήμερα… φεύγοντας… μοιάζει να μας χαρίζει μερικά… Μικρές θύμησες… Μεγάλες στιγμές… Γλυκές αναμνήσεις… Χαμόγελα… Κουβέντες που μένουν… Και εκείνο το βλέμμα της… Εκείνο το βλέμμα που με κοίταζε πάντα λέγοντας περισσότερα απ' όσα μπορούσαν οι λέξεις… Τη γιαγιά μου την έλεγαν Μαργαρίτα. Και μοιραζόμασταν μυστικά. Κάποτε, μικρός, τη ρώτησα: «Εσύ δεν έχεις δεύτερο όνομα; Όλοι έχουν».

 

Και μου απάντησε: «Το όνομά μου είναι Μαργαρίτα. Και το δικό σου είναι Κωστής. Και είναι αρκετό.» Τότε δεν κατάλαβα πόσα μου είχε πει. Σήμερα καταλαβαίνω. Πόση δύναμη χωράει σε ένα όνομα. Πόση αξιοπρέπεια… Πόση ελευθερία… Πόση περηφάνια… Γιαγιά μου, Μαργαρίτα! Ανάμεσα σε όλα όσα μου έμαθες, ίσως αυτό να είναι το πιο πολύτιμο: να μπορώ να στέκομαι απέναντί σου σήμερα και να λέω απλά: «Είμαι ο Κωστής». Και να είναι αρκετό. Farewell my dear Margarita…»

 

Η Αννα Διαμαντοπούλου, είπε στον επικήδειό της για τη Μαργαρίτα Παπανδρέου:

 

«Μια πολύ ψηλή, ξανθιά, όμορφη γυναίκα. Μια τυπική Αμερικανίδα. Η γυναίκα του πρωθυπουργού της Ελλάδας.

 

Και όμως, αυτή η γυναίκα γυρίζει ολόκληρη τη χώρα. Πηγαίνει στις μεγάλες πόλεις, στις γειτονιές, στα χωριά, στους αγροτικούς οικισμούς. Κάθεται γύρω από τραπέζια με αγρότισσες, εργάτριες, επαγγελματίες, επιστήμονες, νοικοκυρές. Με γυναίκες από κάθε κοινωνική τάξη και κάθε γενιά. Τις ακούει και τους μιλά. Τις καλεί να οργανωθούν, να διεκδικήσουν, να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους.

 

Μία από αυτές τις γυναίκες ήμουν κι εγώ. Είναι πολλές από τις γυναίκες που βρίσκονται σήμερα εδώ. Είναι όλες εκείνες που αυτές τις ημέρες κατέκλυσαν τα μέσα ενημέρωσης με τις προσωπικές τους αναμνήσεις.

 

Εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και του προέδρου, Νίκου Ανδρουλάκη, αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα Παπανδρέου. Τη γυναίκα που άφησε τη σφραγίδα της στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ στη χώρα για τις γυναίκες και, επομένως, για ολόκληρη την ελληνική κοινωνία.

 

Η Ελλάδα έβγαινε τότε από μια σκοτεινή περίοδο δικτατορίας και προσπαθούσε να καλύψει μέσα σε λίγα χρόνια όσα είχαν αλλάξει στην Ευρώπη τις προηγούμενες δεκαετίες.

 

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, πλαισιωμένη από μερικές από τις σημαντικότερες γυναίκες της εποχής, ιδρύει και οργανώνει την Ένωση Γυναικών Ελλάδας. Στην Αθήνα, στις πόλεις, στα χωριά. Μια οργάνωση που έμελλε να αποκτήσει σαράντα χιλιάδες μέλη και να αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας.

 

Δεν ήταν μια κλειστή οργάνωση διανοουμένων ή φεμινιστριών. Ήταν μια λαϊκή γυναικεία οργάνωση που ένωσε διαφορετικές γενιές.

 

Νέες γυναίκες που ξεκινούσαν τη ζωή τους. Γυναίκες σαράντα και πενήντα ετών με οικογένεια και δουλειά. Μεγαλύτερες γυναίκες που είχαν δώσει μόνες τους δύσκολους προσωπικούς αγώνες.

 

Γιατί τότε ο αγώνας κάθε γυναίκας ήταν ακόμη ένας αγώνας για τα αυτονόητα: αν θα σπουδάσει, αν θα εργαστεί, πώς θα παντρευτεί, αν θέλει και πότε θα αποκτήσει παιδιά.

 

Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας μετέφερε στην ελληνική πολιτική σκηνή και στο ΠΑΣΟΚ τα μεγάλα ζητήματα του ευρωπαϊκού και αμερικανικού φεμινιστικού κινήματος. Το ΠΑΣΟΚ δέχθηκε μια ισχυρή ένεση φεμινισμού, μαχητικότητας και διεκδίκησης.

 

Το προσωπικό έγινε πολιτικό. Η βία, η κακοποίηση και η ανισότητα μέσα στο σπίτι έπαψαν να θεωρούνται ιδιωτικές υποθέσεις. Ο οικογενειακός προγραμματισμός έγινε κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα. Δημιουργήθηκαν γυναικείοι συνεταιρισμοί σε ολόκληρη την Ελλάδα, ώστε ακόμη και οι πιο ευάλωτες γυναίκες να μπορούν να συμμετέχουν συλλογικά και να αποκτούν το δικό τους εισόδημα.

 

Η συμμετοχή στην πολιτική δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως δικαίωμα, αλλά και ως ευθύνη. Δημιουργήθηκαν Τομέας Ισότητας και επιτροπές ισότητας μέσα στο κόμμα, νομαρχιακές και δημοτικές επιτροπές σε ολόκληρη τη χώρα. Γυναίκες έγιναν νομάρχες, μπήκαν στα ψηφοδέλτια, στις οργανώσεις, στα κέντρα λήψης αποφάσεων.

 

Μια μικρή επανάσταση συντελέστηκε μέσα στο κόμμα και από εκεί μεταφέρθηκε στην κοινωνία.

 

Το νέο Οικογενειακό Δίκαιο κατάργησε την προίκα, καθιέρωσε την ισότητα των συζύγων και την κοινή γονική μέριμνα και έδωσε στη γυναίκα το δικαίωμα να διατηρεί το επώνυμό της. Κατοχυρώθηκαν η ίση αμοιβή και η ισότητα στην εργασία, οι γονικές άδειες, η προστασία της εγκύου και το δικαίωμα της γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα της.

 

Δεν άλλαξαν απλώς κάποιοι νόμοι. Άλλαξε η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, στην εργασία και στην κοινωνία.

 

Γι’ αυτό επιμένω: ήταν η μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, για τις γυναίκες.

 

Και σε αυτή την αλλαγή η συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου ήταν καθοριστική.

 

Πόσο εύκολο ήταν για μια Αμερικανίδα εκείνης της εποχής να βρίσκεται δίπλα σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς και διανοουμένους της εποχής του και να διατηρεί τη δική της αυτονομία, τη δική της φωνή;

Καθόλου εύκολο.

 

Πόσο εύκολο ήταν να ταξιδεύει στα χωριά, να συνομιλεί με αγρότισσες, εργάτριες και νοικοκυρές, να φέρνει κοντά γυναίκες που μέχρι τότε δεν είχαν βγει από το σπίτι τους;

 

Καθόλου εύκολο.

 

Οι αντιδράσεις και οι επιθέσεις ήταν πολλές, έντονες και συχνά χυδαίες. Η ζωή της υπήρξε λαμπερή και συγκλονιστική, αλλά και πολύ δύσκολη. Πέρασε μέσα από τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση, τις μεγάλες νίκες και τις δραματικές ήττες, τις ευτυχισμένες και τις πιο οδυνηρές στιγμές. Και τις αντιμετώπισε πάντοτε με απαράμιλλη αξιοπρέπεια.

 

Στη δική μου πορεία στην Ευρώπη συνάντησα πολλές φορές το όνομά της σε αναφορές για την πρωτοπορία του φεμινιστικού και του ειρηνιστικού κινήματος.

 

Η Μάργκοτ Βάλστρεμ, πρώην υπουργός Εξωτερικών της Σουηδίας και η πρώτη που θεσμοθέτησε τη φεμινιστική εξωτερική πολιτική, είχε αναφέρει δημόσια τη Μαργαρίτα Παπανδρέου ως μία από τις προδρόμους της. Για τη WINPEACE και για την προσπάθεια οικοδόμησης της ελληνοτουρκικής φιλίας μέσα από τις γυναικείες οργανώσεις.

 

Η Μαργαρίτα δεν σταμάτησε ποτέ να σκέφτεται και να πρωτοπορεί. Συνέχισε με ιδέες για την ειρήνη, την οικολογία και τον ρόλο των γυναικών. Τα γραπτά και τα κείμενά της αξίζει να συγκεντρωθούν και να μελετηθούν.

Σήμερα επέλεξα να αποχαιρετήσω τη Μαργαρίτα Παπανδρέου γι’ αυτό που η ίδια ήταν. Γιατί τα σαράντα χρόνια της ζωής της με τον Ανδρέα Παπανδρέου θα μπορούσαν να γίνουν ένα συναρπαστικό βιβλίο. Αυτή, όμως, είναι μια άλλη ιστορία.

 

Σήμερα μιλούμε για τη Μαργαρίτα.

 

Οι γυναίκες και οι άνδρες που συμμετείχαμε, μέσα από το ΠΑΣΟΚ και την ΕΓΕ, σε εκείνη τη μεγάλη Αλλαγή γνωρίζουμε τι σήμαινε. Άλλαξε τον καθένα και την καθεμία από εμάς. Έβαλε τις βάσεις ώστε οι νεότερες γυναίκες να θεωρούν σήμερα αυτονόητα πολλά από εκείνα για τα οποία εμείς χρειάστηκε να αγωνιστούμε.

 

Ο αγώνας, όμως, δεν έχει ολοκληρωθεί. Έχουν γίνει μεγάλα βήματα, αλλά απέχουμε ακόμη πολύ από τη στιγμή που θα μπορούμε να πούμε ότι η ισότητα έχει πραγματικά επιτευχθεί. Η νέα γενιά οφείλει να συνεχίσει.

Αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα. Τη Μαργαρίτα της μεγάλης Αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδας.

 

Και μπορώ κι εγώ να πω: «Ήμουν εκεί».

Και αυτό το «εκεί» φέρει ανεξίτηλη τη δική της σφραγίδα.

Θέλω, τέλος, να απευθυνθώ στα παιδιά της.

Στον Γιώργο, όχι σήμερα ως πρώην πρωθυπουργό, αλλά ως γιο της Μαργαρίτας.

 

Στον Νίκο, όχι ως ευρωβουλευτή, αλλά ως γιο της Μαργαρίτας.

Στον σπουδαίο καθηγητή Αντρίκο, ως γιο της Μαργαρίτας.

Και στη μοναχοκόρη της, τη Σοφία.

Αλλά και σε όλα τα εγγόνια και τα δισέγγονά της.

Δεν μπορώ να φανταστώ πόσο περήφανοι είστε και πόσο βαθιά σας επηρέασε και σας καθοδήγησε η παρουσία μιας τόσο σημαντικής μητέρας, γιαγιάς και προγιαγιάς.

 

Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά.

 

Νωρίτερα, έξω από το Α' Νεκροταφείο, είπε:

 

«Η Μαργαρίτα Παπανδρέου άφησε το αποτύπωμά της στη μεγάλη αλλαγή, στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε από ιδρύσεως ελληνικού κράτους όσον αφορά τις γυναίκες στην Ελλάδα. Υπήρξε η ιδρύτρια μιας λαϊκής γυναικείας οργάνωσης με 40.000 μέλη, της μεγαλύτερης στην Ευρώπη, που έφτασε σε κάθε χωριό, σε κάθε πόλη, σε κάθε γειτονιά. Επίσης, άφησε το αποτύπωμά της στο διεθνές φεμινιστικό και ειρηνιστικό κίνημα και είναι από τις γυναίκες που μνημονεύονται, από τη Σουηδία που ξεκίνησε πρώτη θεσμική φεμινιστική πολιτική ως μία από τις θεμελιώτριές της. Σήμερα την χαιρετούμε, την αποχαιρετούμε και της χρωστούμε πολλά», δήλωσε η Άννα Διαμαντοπούλου, κατά την άφιξή της στο Α' Νεκροταφείο.

 

 

«Της χρωστάμε πάρα πολλά. Παρότι ξένη, όπως πολλοί την αποκάλεσαν, αγωνίστηκε για τις μητέρες μας, για τις γιαγιάδες μας. Αγωνίστηκε για μας, για τις γυναίκες του τόπου μας και τους έδωσε φωνή και ελευθερία» είπε η Μιλένα Αποστολάκη, ενώ η Νάντια Γιαννακοπούλου δήλωσε: «Ήταν μια γυναίκα που άφησε το δικό της στίγμα. Άφησε το δικό της στίγμα στη χώρα με τους αγώνες της για τις γυναίκες, για τα δικαιώματα των γυναικών, με την προσωπικότητά της, με την ΕΓΕ. Όλες οι γυναίκες εκείνη την εποχή, η μητέρα μου, όσες γνωρίζω, ήταν στην ΕΓΕ, εμπνεόμενες από τον αγώνα της Μαργαρίτας για ισότητα των δύο φύλων. Διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του οικογενειακού δικαίου του ΠΑΣΟΚ, το πιο προοδευτικό οικογενειακό δίκαιο το οποίο υπήρχε και το οποίο έφερε ο Ανδρέας Παπανδρέου. Της είμαστε λοιπόν ευγνώμονες. Οι γυναίκες, οι γυναίκες της Ελλάδας της είμαστε ευγνώμονες γιατί πολλά από αυτά τα οποία έχουν κατακτηθεί οφείλονται σε αυτήν, στους αγώνες της και στην έμπνευσή της».

 

Πηγή: iefimerida.gr