Στο κείμενό του, ο εκπαιδευτικός περιγράφει το παρελθόν του νησιού ως έναν «χώρο εξαίρεσης» που λειτούργησε εκτός των κοινωνικών κανόνων, υπογραμμίζοντας παράλληλα τη σημασία του Μουσείου Δημοκρατίας στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης ενάντια στη λήθη.
Ακολουθεί η ανάρτηση του κ. Χρήστου Πάτση:
Ιστορική Μνήμη και Ακριτική Ετεροτοπία: Η Πολιτική και Κοινωνική Σημειολογία του Αγίου Ευστρατίου (1936-1974)
Αφορμή για τούτη την αναφορά στάθηκε η πρόσφατη επίσκεψή μας στον Άη Στράτη στο πλαίσιο εκπαιδευτικής εκδρομής, την οποία διοργάνωσε το Εσπερινό Γυμνάσιο – Λύκειο Μύρινας, όπου, εκτός των άλλων, το πρόγραμμα περιλάμβανε και επίσκεψη στο Μουσείο Δημοκρατίας. Μια δεύτερη αφορμή υπήρξε η απορία, διατυπωμένη από φίλους, όταν χρησιμοποίησα σε μια πρόσφατη ανάρτησή μου τον όρο «ετεροτοπία» σχετικά με τη γεωγραφική θέση του Νησιού, αλλά και το σημαντικό αποτύπωμά του στη σύγχρονη ελληνική Ιστορία.
Κατ’ αρχήν, τον όρο ετεροτοπία (hétérotopie) καθιέρωσε ο Γάλλος φιλόσοφος και στοχαστής Michel Foucault (Μισέλ Φουκώ). Αν και ο όρος προέρχεται από την ιατρική, ο Φουκώ τον μετέφερε στο πεδίο της Κοινωνιολογίας και της Φιλοσοφίας για να περιγράψει χώρους, οι οποίοι διαθέτουν μια ιδιαίτερη -και ειδική- σχέση με τους υπόλοιπους τομείς μιας κοινωνίας. Σε αντίθεση με τις ουτοπίες —χώροι φανταστικοί και μη πραγματικοί— οι ετεροτοπίες είναι πραγματικοί τόποι. Υπάρχουν στον φυσικό κόσμο, λειτουργούν ως «νησίδες» μέσα στην κοινωνία, οι οποίες είτε αντανακλούν, είτε ανατρέπουν, είτε εξουδετερώνουν το υπόλοιπο κοινωνικό σύστημα. Για παράδειγμα, τα κοιμητήρια, οι φυλακές, τα άσυλα, τα πλοία, τα ξενοδοχεία, αλλά και οι τόποι εξορίας και εκτοπισμού (όπως, ιστορικά, υπήρξε ο Άη Στράτης)· εκεί δηλαδή όπου τα άτομα βρέθηκαν σε μια κατάσταση «εκτός των τειχών», ενώ παρέμειναν εντός της «επικράτειας».
Ο Άγιος Ευστράτιος (Άη Στράτης), ένα μικρό Νησί στο βορειοανατολικό Αιγαίο, αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές περιπτώσεις, που η γεωγραφική ακριτικότητα συναντά την πολιτική μνήμη και, ταυτόχρονα, την πολιτική οδύνη. Στη σύγχρονη ελληνική Ιστορία, το Νησί μετατράπηκε κατά τον 20ό αιώνα από έναν τόπο, όπου οι λιγοστοί κάτοικοί του ασχολούνταν με την αλιεία, τη γεωργία και την κτηνοτροφία, σε έναν «ετερότοπο» σύμφωνα με την ορολογία του Foucault: έναν χώρο, δηλαδή, ο οποίος λειτούργησε έξω από τους συμβατικούς κοινωνικούς κανόνες, ως τόπος εξορίας, εκτοπισμού, κρατικής καταστολής και αποκλεισμού, αλλά ταυτόχρονα και πνευματικής αντίστασης.
Η ιστορική ετεροτοπία του Αγίου Ευστρατίου δεν υπήρξε ένα αποσπασματικό φαινόμενο, αλλά λειτούργησε, θα σημείωνε κάποιος, ως το χωρικό συνεχές της πολιτικής κρίσης που διέτρεξε την Ελλάδα από το καθεστώς της 4ης Αυγούστου έως τη Μεταπολίτευση. Το Νησί παγιώθηκε τότε ως ένας θεσμοθετημένος «χώρος εξαίρεσης», εκεί όπου η κρατική κυριαρχία εκδηλωνόταν μέσω της διαρκούς αναστολής των συνταγματικών ελευθεριών. Από τον μεταξικό ολοκληρωτισμό και τη μετεμφυλιακή περίοδο της «ελλιπούς δημοκρατίας» μέχρι την επιβολή της δικτατορίας των συνταγματαρχών, ο Άη Στράτης αποτέλεσε τον οργανικό βραχίονα ενός εκτεταμένου «σωφρονιστικού» δικτύου. Η μακροχρόνια λειτουργία του ως τόπου εκτοπισμού και εξορίας υπογράμμιζε την επιλογή του ελληνικού κράτους να διαχειρίζεται την πολιτική ετερότητα μέσω της γεωγραφικής περιθωριοποίησης, καθιστώντας αυτή την ακριτική ετεροτοπία ένα συμπυκνωμένο παλίμψηστο της νεοελληνικής πολιτικής τραγωδίας.
Η ιστορικότητα της μνήμης στον Άη Στράτη, παρατηρώντας και τα τεκμήρια του Μουσείου Δημοκρατίας, δεν εξαντλείται στην απλή παράθεση γεγονότων —τα οποία λίγο-πολύ είναι σε αρκετούς συμπολίτες μας γνωστά— αλλά εγγράφεται ως μια διαρκής πάλη ανάμεσα στην απόπειρα διαγραφής διά της λήθης και την ανάγκη για επικαιροποίηση της μαρτυρίας. Η μνήμη εδώ δεν είναι στατική· είναι μια «ενεργός λήθη» που ανατράπηκε, καθώς το Νησί λειτούργησε ως ένα ζωντανό τεκμήριο: πάνω στις κακουχίες του Ιδιωνύμου, της μεταξικής δικτατορίας, του Εμφυλίου και της Χούντας, οι εξόριστοι «έκτισαν» μια ηθική ιστοριογραφία μέσα από γράμματα, ημερολόγια και χαραγμένα ονόματα στους βράχους. Αυτή η συλλογική μνήμη μετατρέπει το γεωγραφικό περιθώριο σε ιστορικό κέντρο, αποδεικνύοντας ότι το τραύμα του εγκλεισμού δεν υπήρξε απλώς μια παρένθεση στον χρόνο, αλλά μια θεμελιώδης διαδικασία συγκρότησης της νεοελληνικής πολιτικής ταυτότητας, η οποία αρνείται να διαγραφεί ή να καλυφθεί από τον όγκο, όπως προαναφέρθηκε, της λήθης. Παρά την κρατική επιδίωξη για απομόνωση, η ετεροτοπία του Άη Στράτη επεκτάθηκε σε μια βαθιά κοινωνική και ανθρωπολογική σφαίρα. Στο περιθώριο της επίσημης δομής καταστολής των ελευθεριών, αναπτύχθηκε μια παράλληλη κοινωνική οργάνωση βασισμένη στην αλληλοϋποστήριξη. Είναι ιστορικά κρίσιμο να σημειωθεί ότι ο Άη Στράτης υπήρξε χωνευτήρι μιας ευρύτερης δημοκρατικής συνείδησης, φιλοξενώντας μια πολυκύμαντη ανθρωπογεωγραφία: από ποιητές της Αριστεράς και διανοούμενους μέχρι βενιζελικούς αξιωματικούς και ανένταχτους αγωνιστές. Η κοινή μοίρα του εκτοπισμού και του εγκλεισμού σφυρηλάτησε δεσμούς οι οποίοι ξεπερνούσαν τις στενές κομματικές περιχαρακώσεις, μετατρέποντας την ετεροτοπία σε ένα εργαστήριο κοινωνικής ανθεκτικότητας και πνευματικής αντίστασης.
Η μετάβαση του Άη Στράτη στη σύγχρονη εποχή, πέραν των άλλων και ως Μουσείου Δημοκρατίας, σηματοδοτεί τη μεταβολή της ετεροτοπικής λειτουργίας του: από χώρο εξορίας σε χώρο ιστορικής αυτογνωσίας. Η μελέτη του Νησιού αποκαλύπτει ότι η μνήμη, όταν εγγράφεται σε ετεροτοπικούς χώρους, αποκτά μια δυναμική, η οποία υπερβαίνει την κρατική επιβολή, καθιστώντας τον Άγιο Ευστράτιο ένα αιώνιο σύμβολο της σχέσης μεταξύ χώρου, εξουσίας, ελευθερίας και δημοκρατίας.
Καλό μήνα!
